Dziedzictwo '
Katarzyna Jagodzińska
Czas czytania ok. 12 minut

Dziedzictwo kulturowe Krakowa

Ulice i place Krakowa wypełnione są skarbami wszystkich epok. Miasto-dzieło sztuki i miasto-muzeum, o którego wyjątkowości świadczy wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Miasto królów, przez wieki duchowa stolica Polski, a dzisiaj stolica kultury – największym kapitałem Krakowa jest dziedzictwo kulturowe i to ono jest kołem zamachowym rozwoju miasta.

Kraków nie ma jednego symbolu. Listę trudno zawęzić nawet do kilkunastu: Wawel, Sukiennice, Uniwersytet Jagielloński, żydowska dzielnica Kazimierz, szopka krakowska, Lajkonik, hejnał, obwarzanek, Wyspiański, Szymborska, Kantor, Planty, kremówka… Ma wiele warstw i można go niestrudzenie odkrywać na nowo przez pryzmat oczywistych i nieoczywistych miejsc, postaci, obrazów, dźwięków, smaków.

Legendarne początki

Początki Krakowa spowija legenda. Dwunastowieczny kronikarz Wincenty Kadłubek opisał postać pochodzącego z Karyntii księcia Kraka (lub Grakcha), który w VIII wieku przejął władzę na terenie, gdzie później wyrósł gród nazwany od jego imienia Krakowem (lub Grakchovią). Władca miał się zmagać ze smokiem zamieszkującym jaskinie pod wzgórzem nad brzegiem Wisły, który finalnie padł zwyciężony podstępem – mieszkańcy podłożyli mu bydlęta wypchane zapaloną siarką, smok połknął je w całości i udusił się od płomieni. Postać Kraka do dzisiaj obecna jest w krajobrazie miasta – to kopiec Kraka (Krakusa) usypany na Wzgórzu Lasoty, na którego szczycie Krak miał zostać pogrzebany. Smok wawelski natomiast odlany w brązie przez Bronisława Chromego (1969) zieje ogniem u podnóża Wawelu.

Królewski gród i lokacja na prawie magdeburskim

W 992 roku władzę w Krakowie objął Bolesław Chrobry, pierwszy król Polski, syn założyciela dynastii piastowskiej Mieszka I. W tym okresie miasto wyrosło na jeden z głównych ośrodków państwa polskiego. Ośrodkiem władzy świeckiej i duchownej był Wawel, gdzie rezydowali książę i biskup krakowski. Kluczowym momentem w tych relacjach był konflikt między królem Bolesławem Śmiałym a biskupem Stanisławem w 1079 roku. Biskup miał spiskować przeciwko władzy królewskiej, za co król skazał go na obcięcie członków. W efekcie w kraju rozwinął się kult duchownego – jego relikwie spoczęły w katedrze wawelskiej, w 1253 roku został kanonizowany i od tej pory św. Stanisław jest jedną z najważniejszych postaci polskiego Kościoła katolickiego. To jego wstawiennictwu przypisuje się zjednoczenie królestwa po rozbiciu dzielnicowym pod wodzą Władysława Łokietka – pierwszego władcy, którego koronacja odbyła się na Wawelu (1320).

Przełomowe znaczenie dla rozwoju miasta miała dokonana w 1257 roku przez księcia Bolesława Wstydliwego lokacja Krakowa na prawie magdeburskim. Wówczas wytyczony został Rynek Główny – kwadrat o boku 200 metrów – wraz z szachownicą rozchodzących się z niego ulic. Wpisał się w niego romański kościółek św. Wojciecha i wznoszony w tym czasie gotycki kościół Najświętszej Marii Panny. Pośrodku Rynku powstały kamienne kramy sukienne, a niebawem tuż obok stanął ratusz.

Rozwój metropolii i fundacja uniwersytetu

W 1333 roku na tron wstąpił Kazimierz Wielki, ostatni władca z dynastii piastowskiej, który „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Za jego panowania nastąpił gospodarczy rozwój miasta. W 1335 roku król założył satelitarne miasto Kazimierz, które ukształtował na wzór Krakowa – z rozległym rynkiem i stojącym pośrodku ratuszem. To tu niebawem zaczęli osiedlać się zmuszeni do opuszczenia Krakowa Żydzi.

 

Kraków był w tym czasie jedną z najważniejszych europejskich metropolii. O jego międzynarodowym znaczeniu może świadczyć zjazd monarchów i książąt w 1364 roku, na którym omawiano kwestie równowagi politycznej w Europie Środkowej i zagrożenia tureckiego. Do historii przeszła wystawna uczta wydana dla przybyłych gości przez rajcę Mikołaja Wierzynka (do tej tradycji nawiązuje restauracja Wierzynek).

Fundamentalnym dokonaniem Kazimierza Wielkiego była dokonana w tym samym roku fundacja Akademii Krakowskiej – drugiego w kolejności po Pradze uniwersytetu w tej części Europy. Prawdziwy rozwój uczelni nastąpił dopiero po 1400 roku. Królowa Jadwiga, która wraz z mężem Władysławem Jagiełłą zapoczątkowała rządy Jagiellonów w Polsce, przekazała w testamencie podupadłej Akademii swoje kosztowności. Po jej śmierci Jagiełło wydał nowy przywilej, który określał strukturę (cztery wydziały) i organizację uczelni (np. obowiązek, aby studenci mieszkali w bursach), która dziś jest znana jako Uniwersytet Jagielloński.

 

Centralnie położony gmach Collegium Maius był przez wieki domem i miejscem pracy profesorów. Dzisiaj mieści muzeum, ale pozostaje przestrzenią pracy – odbywają się tu na przykład posiedzenia uniwersyteckiego Senatu.

Złoty wiek

Wawel i Rynek to dwie symboliczne przestrzenie rozwijającego się miasta i sceny najważniejszych wydarzeń o znaczeniu państwowym. To na Rynku w 1525 roku ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego Albrecht Hohenzollern złożył hołd królowi polskiemu. Działali tu najwybitniejsi architekci i artyści, czego świadectwem są na przykład ołtarz kościoła Mariackiego (1477–1489) – arcydzieło pochodzącego z Norymbergi Wita Stwosza, Sukiennice przebudowywane w drugiej połowie XVI wieku w stylu renesansowym (loggie zaprojektowane przez przybyłego z Włoch Jana Marię Padovano) oraz katedra i zamek na Wawelu wielokrotnie rozbudowywane – renesansowy kształt nadał im między innymi przybyły z Florencji na dwór króla Zygmunta I Starego Bartolomeo Berrecci. Głównie za sprawą królewskiej małżonki Bony Sforzy dwór na Wawelu stał się ogniskiem kultury renesansowej o włoskiej proweniencji. Ale oczy władców zwrócone były nie tylko na południe – Zygmunt II August zamówił w Brukseli serię stu sześćdziesięciu arrasów dla ozdobienia zamkowych wnętrz.

Wiek XVI był okresem największej prosperity – Kraków był ośrodkiem handlu o znaczeniu międzynarodowym (od końca XIV wieku należał do Hanzy), ważnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej, centrum politycznym, ośrodkiem myśli humanistycznej. To tu rodziły się i rozwijały wielkie mieszczańskie fortuny, a ich twórcy zamieszkiwali w okazałych kamienicach przy Rynku. Miasto stanowiło laboratorium nowego stylu – renesansowego i później barokowego. Wzory zastosowane w krakowskich budowlach (np. dziedziniec arkadowy na zamku, kształt kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze wawelskiej czy attyka wieńcząca halę Sukiennic) rozchodziły się później na prowincję.

W cieniu dawnego blasku

Złoty wiek skończył się wraz z przeprowadzką dworu królewskiego do Warszawy na przełomie XVI i XVII wieku, chociaż do XVIII wieku Kraków pozostał miastem koronacyjnym. Potop szwedzki (1655–1657) miał katastrofalne skutki – miasto zostało złupione i w części zniszczone. Wiele dzieł sztuki i zabytkowych elementów wyposażenia przepadło bezpowrotnie, podobnie zresztą jak w czasie wojny północnej i szwedzkiej okupacji Krakowa na początku XVIII wieku, która przyniosła między innymi pożar zamku na Wawelu. Pierwszy rozbiór Polski (1772) spowodował odpływ zamożnych mieszkańców z Krakowa. Następnie miasto znalazło się pod panowaniem pruskim, a w wyniku trzeciego rozbioru – austriackim, stając się miastem prowincjonalnym Galicji, której stolicą został Lwów. Austriacka okupacja naznaczyła Wawel, który został częściowo przebudowany, by pomieścić koszary i szpital dla wojska.

Symbole dla narodu

W okresie zaborów i okupacji Kraków pełnił natomiast funkcję duchowej stolicy Polski. Katedra wawelska przypominała o dawnej wielkości i była symbolem nieśmiertelnej Polski. W dramacie „Wyzwolenie” (1902) Wyspiański pisał: „tu wszystko jest Polską, kamień każdy i okruch każdy, a człowiek, który tu wstąpi, staje się Polski częścią, budowy tej częścią”. Katedra, która wcześniej była miejscem pochówku władców, stała się teraz nekropolią bohaterów narodowych – spoczęli tu książę Józef Poniatowski, Tadeusz Kościuszko, Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki.

W podtrzymaniu narodowego ducha trudną do przecenienia rolę odegrało Muzeum Narodowe. Powstało na pierwszym piętrze odrestaurowanych Sukiennic (1879).

Bezpośredni impuls dał Henryk Siemiradzki przekazując na rzecz nowej instytucji swoje monumentalne „Pochodnie Nerona”, a za jego przykładem poszli kolejni artyści.

 

Wcześniej, w 1876 roku zostało otwarte dla publiczności prywatne muzeum książąt Czartoryskich, kontynuujące tradycję otwartej w 1801 roku Świątyni Sybilli w Puławach – skarbnicy polskiej duchowości, której dzieła sztuki i artefakty streszczają losy polskiego narodu. Ozdobą kolekcji jest „Dama z gronostajem” Leonarda da Vinci, najcenniejszy obraz w polskich zbiorach. W 2016 roku kolekcja została wykupiona i stała się własnością narodu.

Wielcy mistrzowie schyłku XIX wieku

Druga połowa XIX i przełom XIX i XX wieku to okres wybitnych indywidualności w malarstwie historycznym i sztuce Młodej Polski. Rozwój kultury w Krakowie około roku 1900 jest porównywalny do tego z XVI wieku. Jan Matejko przekłada na język malarski historię Polski, tworząc monumentalny historiozoficzny wykład o wielkości narodu (w obrazach daje syntezę przyczyn, przebiegu i skutków danego wydarzenia), ale też jego niespełnionych nadziejach. Dziełem Matejki jest również monumentalna dekoracja malarska kościoła Mariackiego (1889–1891), z którego usunięto nawarstwienia z okresu baroku. Wraz z nim przy polichromii oraz witrażach pracowali studenci z krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, której był rektorem – Stanisław Wyspiański i Józef Mehoffer.

Krótka, ale niezwykle bogata i wszechstronna twórczość Wyspiańskiego jest przykładem ideału syntezy sztuk. Wyspiański jest twórcą sugestywnych widoków współczesnego miasta, symbolicznych witraży, wizji przebudowy wzgórza wawelskiego w duchu polskiego Akropolis z budynkami o funkcjach państwowych i reprezentacyjnych oraz autorem dramatów, za które bywa nazywany czwartym wieszczem narodowym (po Mickiewiczu, Zygmuncie Krasińskim i Słowackim).

Nowy kształt miasta

XIX wiek zmienił oblicze historycznego centrum Krakowa. To za sprawą decyzji o wyburzeniu ratusza oraz zasypaniu fosy i zburzeniu murów obronnych okalających ścisłe centrum miasta, w których miejsce powstał park miejski Planty (1822–1830). W tym samym czasie na Górze św. Bronisławy postępowała budowa kopca (1820–1823), będącego wyrazem kultu bohatera walk o wolność i niepodległość, Kościuszki.

 

Wraz z początkiem XX wieku nastąpił bezprecedensowy rozrost terytorialny – w latach 1910–1915 prezydent Juliusz Leo rozpoczął realizację planu tzw.

Wielkiego Krakowa polegającego na przyłączaniu okolicznych wsi, a następnie ich uporządkowaniu i zagospodarowaniu pod miejską zabudowę nieużytków i terenów uprawnych. Jako ostatnie z Krakowem połączyło się Podgórze.

 

W latach 20. i 30. XX wieku wytyczone zostały Aleje Trzech Wieszczów, przy których zlokalizowano reprezentacyjne gmachy Muzeum Narodowego, Biblioteki Jagiellońskiej, Akademii Górniczo-Hutniczej i szereg budynków mieszkalnych, stanowiące najlepsze przykłady architektury modernistycznej.

Wojna

Podczas drugiej wojny światowej szczęśliwie ocalała tkanka zabytkowa, ale okres ten położył się cieniem na historii miasta. Na Wawelu rezydował generalny gubernator Trzeciej Rzeszy, Rynek Główny zamienił się w Adolf-Hitler-Platz, w gmachu Muzeum Narodowego działało kasyno, a na terenie Podgórza powstało żydowskie getto. Zdecydowana większość Żydów została stracona w obozach zagłady. Tysiąc ocalił Oskar Schindler, zatrudniając ich w swojej Deutsche Emailwarenfabrik na Zabłociu. Film Stevena Spielberga „Lista Schindlera” (1993) spopularyzował postać niemieckiego przemysłowca oraz miejsce, w którym funkcjonował podobóz pracy przymusowej. W 2010 roku na terenie kompleksu fabryki powstały dwa muzea – historyczne opowiadające losy wojennego Krakowa oraz sztuki współczesnej.

W dobie komunizmu: Nowa Huta, życie kulturalne, Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO

W 1949 roku rozpoczęła się budowa Nowej Huty – największego w komunistycznej Polsce kombinatu metalurgicznego wraz z zapleczem w postaci samowystarczalnego miasta. Nowa Huta – od 1951 roku dzielnica Krakowa – powstała w oparciu o koncepcję miasta idealnego i miasta ogrodu.

 

Mimo trudności i ograniczeń rozwijało się życie kulturalne – działał skupiający krakowską bohemę kabaret w piwnicach pałacu Pod Baranami oraz awangardowy teatr Tadeusza Kantora Cricot 2, w Krakowie tworzyli Wisława Szymborska i Stanisław Lem, a także artyści skupieni w II Grupie Krakowskiej.

 

W 1979 roku w Muzeum Narodowym odbyła się wystawa „Polaków portret własny” – jej zobaczenie było traktowane jako manifestacja postawy patriotycznej.

W 1978 roku historyczne centrum Krakowa (obejmujące Stare Miasto w obrębie dawnych murów, wzgórze wawelskie oraz dzielnicę Kazimierz ze Stradomiem) zostało jako jeden z pierwszych dwunastu obiektów na świecie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Miejsca w ten sposób wyróżnione stanowią wspólne dobro ludzkości i wyróżnia je „najwyższa powszechna wartość”. Zgodnie z uzasadnieniem wpisu „jest to jeden z najwybitniejszych przykładów europejskiego planowania urbanistycznego, charakteryzujący się harmonijnym rozwojem i kumulacją cech reprezentujących wszystkie style architektoniczne, od wczesnego stylu romańskiego do modernizmu”. Stare Miasto cechuje integralność i autentyczność.

 

W tym samym roku na Listę wpisana została także Kopalnia Soli w Wieliczce.

Dziedzictwo kołem zamachowym rozwoju

Rok 1989 zapoczątkował okres transformacji. Rozwój miasta szedł w parze z poszanowaniem dziedzictwa przeszłości, chociaż utrzymanie równowagi nierzadko było wyzwaniem. Szczególnym laboratorium jest dzielnica Kazimierz, która w połowie lat 80. liczyła zaledwie dwustu żydowskich mieszkańców. Rewitalizacja i przywracanie pamięci o żydowskim dziedzictwie sprawiły, że Kazimierz zyskał na popularności. Dzielnica padła w pewnym stopniu ofiarą własnego sukcesu – do głosu dochodzą tam negatywne skutki gentryfikacji. Nowym zagłębiem kreatywnym miasta staje się dzisiaj część Podgórza, także z uwagi na aktywność szeregu zlokalizowanych tam instytucji kultury.

Zabytkowa tkanka miasta została odnowiona. Wpis na listę UNESCO to prestiż, ale też spoczywający na władzach miasta obowiązek, by tę jego część w sposób szczególny chronić.

W ścisłym centrum obowiązują regulacje Parku Kulturowego Stare Miasto, które chronią krajobraz kulturowy i zabytki. Trwają prace nad wprowadzeniem analogicznej ochrony także w innych zabytkowych częściach miasta. Kraków wzbogacił się o szereg wyjątkowych pod względem architektonicznym gmachów, przede wszystkim o położone nad Wisłą Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha zaprojektowane przez wybitnego japońskiego architekta Aratę Isozakiego oraz Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA, dzieło krakowskich architektów z pracowni Wizja i nsMoonStudio. Nastąpiło „odkrycie” architektury doby modernizmu, która zyskała należną ochronę.

W roku 2000 Kraków jako Europejskie Miasto Kultury w sposób szczególny przystąpił do celebracji kultury. Wówczas narodziła się tradycja wielkich festiwali muzyki współczesnej i dawnej. Również niematerialne dziedzictwo Krakowa zostało rozpoznane przez UNESCO. Kraków nosi tytuł Miasta Literatury w ramach Sieci Miast Kreatywnych UNESCO (2013), a na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości wpisane zostało szopkarstwo krakowskie (2018). O specyfice miasta stanowi niezmiennie hejnał grany co godzinę z wieży kościoła Mariackiego i uroczysty pochód Lajkonika przemierzający ulice miasta w czwartek po Bożym Ciele.

Kraków jest miastem uniwersyteckim – na przeszło dwudziestu uczelniach wyższych kształci się każdego roku około sto pięćdziesiąt tysięcy studentów. Ich obecność wpływa na dynamikę życia kulturalnego, ale też pobudza rozwój społeczno-gospodarczy miasta. Dziedzictwo kulturowe należy do ważnych czynników lokalizacyjnych dla pracodawców, czy to międzynarodowych korporacji, czy start-upów z branży kreatywnej. Całą historyczną tkankę Krakowa można określić mianem muzeum, ale też Kraków nieustannie się zmienia, odpowiadając na wyzwania i potrzeby współczesności. Samo dziedzictwo kulturowe bowiem, które decyduje o tożsamości Krakowa, jest pojęciem dynamicznym – jest to wykorzystanie przeszłości do współczesnych celów.

Katarzyna Jagodzińska

Adiunkt w Instytucie Europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, członkini redakcji magazynu „Architektura & Biznes”. Wcześniej przez piętnaście lat związana z Międzynarodowym Centrum Kultury. Historyczka sztuki i dziennikarka. Specjalizuje się w zagadnieniach z zakresu studiów muzealnych i dziedzictwa kulturowego.

Powrót do początku artykułu

Zapisz się do newslettera Co zyskujesz?

Ta witryna używa plików cookies, by korzystanie z niej przebiegało bez problemów. Pozostając na niej wyrażasz zgodę na zapisywanie ciasteczek na Twoim urządzeniu. Możesz cofnąć zgodę zmieniając ustawienia swojej przeglądarki. Dowiedz się więcej o naszej Polityce cookies.